Fotoboek Karssen (deel 4 slot)

Om een fotoalbum te vullen konden allerlei foto’s gekocht worden, variërend van zomaar wat aardige plaatjes tot afbeeldingen van bekende personen of zoals Hans Roooseboom in de Schaduw van de fotograaf het noemt: “…van danseressen tot dominees”. In dit fotoboek zijn daar ook voorbeelden van te vinden.

Zomaar wat plaatjes

Het verhaal van twee van deze vijf kabinetfoto’s is te achterhalen. In 1878 stuurde Joshua Smith uit Chicago een bijzondere fotocompositie naar de wereldtentoonstelling in Parijs. Het was een vel van 56 x 40,6 cm met daarop bijna honderd baby- en peuterhoofden gerangschikt. De pers was enthousiast en de jury kende Joshua Smith een zilveren medaille toe in de categorie fotografen uit de Verenigde Staten.

Smith was een handige zakenman, hij drukte een gedeelte van de kopjes af op kabinetformaat waarbij hij op de achterkant zijn medailles vermeldde en de zin: Children’s Photo’s par excellence.

Het was een set van twee. Eén met huilende baby’s en de tekst Good Night en één met lachende kinderen en de tekst Good Morning. In 1880 ging een gerenommeerde uitgever in de Verenigde Staten, E. & H.T. Anthony, de afdrukken verkopen. Ze waren heel populair in die tijd en er kwamen ook afdrukken met een klein gedichtje erop:

How sad are they when forced to say “Good Night”
But slumbers sweet shall make their faces bright

en

Sweet sleep and rest have cheered the joyous throng
“Good Morning” is the burden of their song

Er bestaat ook een versie met alleen donkere babies, met de curieuze naam Little Ethiopians.

 

Stempel Perry & Co LimitedOp de achterkant van de afdrukken in het Karssen-boek staat een ander stempel:  Perry & Co, Limited 19 & 20, Holborn Viaduct, London E.C.

Hoe en wanneer Perry de foto’s mocht verkopen is niet meer te vinden.

Ook op de drie andere kabinetfoto’s staat trouwens dit stempel van Perry. Ze tonen een moeder met een baby (met als onderschrift OH! You little rascal), een man met een bril bovenop zijn hoofd en een ganzenveer in zijn mond (met als onderschrift Absence of mind. “Remarkable. I have lost my spectacles, and now my pen is gone!”) en drie kinderen in een houten ton (met als onderschrift rub-A-DUB, DUB Three men in a tub). Het laatste is een verwijzing naar een kinderliedje:

Rub-a-dub-dub
Three men in a tub,
And who do you think they were?
The butcher, the baker,
The candlestick-maker,
All put out to sea.

 

De koning

Heerenstraat Amsterdam 1887Er staan twee afbeeldingen van Koning Willem III in het album, zonder vermelding van fotograaf. Ook is er een (slechte) foto van een koninklijk versierde Herenstraat, genomen vanaf de Herengracht in Amsterdam, de geboorteplek van Kasper Jan Karssen (1886-1960), misschien ten tijde van de feesten ter ere van des konings zeventigste verjaardag in 1887.

 

De dominees

Ds. Posthumus Meyjes. Het gaat hier waarschijnlijk om Reinier Posthumus Meyjes (1803-1891), hervormd predikant te IJzerdoorn, Rhenen, Sneek en Amsterdam. Deze dominee hield zich regelmatig bezig met het inzamelen van geld voor goede doelen, zoals de “ Inzameling van Liefdegaven voor de Noodlijdenden te Rhenen ten gevolge van den hagelslag van 7 augustus” 1846 en een inzameling “ten behoeve van de Durgerdammer Visschers” in 1849.

Ds. Gerardus Johannes Vinke (1820-1881), hervormd predikant te Hoevelaken, Beesd, Sneek en Amsterdam.

 

De losse eindjes

Photographie Goupil & Cie. Paris Londres La Haye Berlin New York

DocenEn wie is D.S.Docen, zoals achterop de foto van Deutmann geschreven staat?

We vinden een Daniel Siegfried Docen, die leefde van 1773 tot 1855. Hij was koopman Koloniale Waren van Docen & Zoon. De vennootschap werd in 1857 overgenomen door zijn zoon August Siegfried Docen (1811-1862). In 1869 werd het bedrijf al weer overgedragen aan diens oudste zoon Daniel Siegfried Anthony Docen (1841-1879). Deze was ook directeur van de Amsterdamsche Algemene Onderlinge Vee-Verzekering Maatschappij. In 1878 ging de firma, die nog steeds D.S. Docen en Zn heette, failliet. Een jaar later overleed D.S.A. Docen, maar aangezien hij bij leven een vooraanstaande figuur was staat híj misschien op de foto?

Bennebroek ForbesEn wat doet Waters William Melanchton Bennebroek Forbes (Curaçao 1844-Panama 1887) in het boek?KB 1884 no 14

 

Is dit een zanger? Een toneelspeler?

 

Zo zijn er nog heel veel losse eindjes …. en voor je het weet is het eind zoek:

Ten Kate's Natuurbeschouwing

Maar Goddank! zingt nu cantaten …
Daar komt J.J.L. ten Kate!
Dankt den Heer met snarenspel
Voor Ten Kate J.J.L.
Dat is scheppen, dat is dichten,
Loven, lieven, steunen, stichten …
Zing, ten Kate! zing uw lied!
God vergeet zijn dichter niet!

(spotdicht van Cornelis Paradijs, pseudoniem van Van Eeden)

 

 

Bronnen:


Evert en Nanny Schmit

Fotoboek Karssen (deel 3)

Jan Karssen, Doortje van der Gragt, hun kinderen en kleinkinderen

Jan Karssen, geboren te Amsterdam op 4 oktober 1814 en aldaar overleden op 7 april 1893, was de tweede zoon van Aalt Karssen en Helena Westenberg. Hij was pakhuisknecht, tapper en koopman. Hij trouwde op 6 april 1840 met Doortje van der Gragt. Zij was op 13 april 1815 geboren in Hoorn. Rond 1840 was ze dienstmeisje in Amsterdam. Haar moeder was Aagje van der Gragt, visvrouw van beroep en haar vader was onbekend. In het bevolkingsregister van 1851-1853 staat bij Doortje het beroep van tapster. Jan en Doortje woonden in Amsterdam, eerst in de Lange Koningstraat en vanaf 1888 aan de Kromboomsloot.

Broer Karsper Karsen maakte deze twee portretten. Ze zijn opgeplakt geweest en de hoeken zijn weggeknipt. Misschien zijn de foto’s gemaakt ter gelegenheid van de viering van hun trouwdag, want die werd regelmatig herdacht. En dan verscheen er een advertentie in de krant. Door bestudering van die advertenties kom je aardig wat aan de weet.

Centraal Bureau voor Genealogie - Familieadvertenties
Advertentie in het Algemeen Handelsblad van 8 mei 1865

Doortje is Dorothea geworden. De advertentie is geplaatst door hunne dankbare kinderen. Op dat moment waren dat er nog zes: Albertus geboren in 1841, Jan geboren in 1842, Dorothea geboren in 1844, Kasper geboren in 1846, Helena Pieternella geboren in 1850 en Wilhelmus Johannes geboren in 1853.

In 1848 was er een dochter Agatha Cornelia geboren maar zij over leed in 1850 op tweejarige leeftijd. En vóór Wilhelmus Johannes was er nog een levenloos kind geboren.

In het fotoboek vinden we de meeste van de kinderen terug.*

*Een van de tantes heeft de foto’s in het boek van namen voorzien. Dat zal zij vanuit haar geheugen gedaan hebben en zoals zij het van haar vader Kasper Jan Karssen gehoord heeft.

Albertus wordt in het fotoboek niet aangewezen. Hij staat er misschien wel in, maar was bij de latere generaties niet meer bekend, omdat hij al in 1889 overleden was.

Intussen bleven de ouders Jan en Dorothea hun huwelijk vieren:

Advertentie Algemeen Handelsblad 7 mei 1870
Advertentie in het Algemeen Handelsblad van 7 mei 1870

NB Twee van de kinderen zijn inmiddels getrouwd.

Advertentie Algemeen Handelsblad 6 mei 1875
Advertentie Algemeen in het Algemeen Handelsblad van 6 mei 1875

NB Van der Gragt is van der Gracht geworden en er zijn kleinkinderen.

Advertentie Algemeen Handelsblad 6 november 1877
Advertentie in het Algemeen Handelsblad van 6 november 1877

NB Dorothea heet nu Dorathea.

Advertentie Algemeen Handelsblad 6 mei 1880
Advertentie in het Algemeen Handelsblad van 6 mei 1880

Inmiddels zijn alle kinderen van Jan en Dora getrouwd. Daarvan zijn de volgende behuwdkinderen in het fotoboek terug te vinden:

Albertus was in 1864 getrouwd met Dina Altena en Dorothea in 1869 met Pieter Christiaan van Oeveren. Of die voorkomen in het fotoboek weten we niet.

De dankbare kinderen zetten in 1885 de volgende advertentie voor hun ouders Jan en Dora in de krant, ter gelegenheid van de 45-jarige echtvereniging:

????????????????????????????????
Centraal Bureau voor Genealogie, familieadvertenties

En in 1887 weer een:

???????????????????????????????
Advertentie in het Algemeen Handelsblad van 6 november 1877

NB Dit is een interessante vanwege de 27 kinderen, behuwd- en kleinkinderen.

De volgende kleinkinderen zijn in het fotoboek geïdentificeerd:

Jan en Dora halen ook nog hun 50-jarig huwelijksfeest. De volgende advertentie verscheen op 24 april 1890 in ‘Het nieuws van den dag: kleine courant’:

50j huwelijk

Jan overlijdt op 7 april 1893 op 78-jarige leeftijd.

Advertentie in Het nieuws van den dag: kleine courant van 11 april 1893

De weduwe heet nu weer Van der Gragt. Haar man was blijkens een advertentie in het Algemeen Handelsblad van 3 mei 1893 grossier in zout en zeep geweest.

zout en zeepDe zoon, die de zaak samen met haar voortzet, is Willem, de jongste. Later zal hij soda aan het assortiment toevoegen.

Dora overlijdt op 10 maart 1895, zij is op een maand na 80 jaar geworden. En hoewel er vele Dorothea’s na haar kwamen -in ieder geval een dochter en vijf kleindochters- en zij nog steeds Dorothea of Dorathea was in de advertenties, is ze nu weer gewoon Doortje van der Gragt.

Advertentie in Het nieuws van de dag: kleine courant van 13 maart 1895
Advertentie in Het nieuws van de dag: kleine courant van 13 maart 1895

 

Tot slot nog twee portretten van Jan en Doortje uit het album. Ze zijn door de fotograaf Albert Greiner genomen en op kabinetformaat (14 x 9,5 cm) afgedrukt. Volgens de opdruk van door de fotograaf verkregen medailles van verdienste zal het na 1878 geweest zijn.

 

Bronnen:

  • Stadsarchief Amsterdam, adresboeken
  • Stadsarchief Amsterdam, archief van het bevolkingsregister
  • Stadsarchief Amsterdam, archief van de burgerlijke stand
  • www.wiewaswie.nl
  • www.zoekakten.nl

Nanny Schmit

Fotoboek Karssen (deel 2)

 

De oudste foto in het album?

Het is lastig om de foto’s te dateren. Meestal is niet eens bekend wie er op de foto afgebeeld is. Je kunt opzoeken wanneer een bepaalde fotograaf werkzaam is geweest, je kunt een schatting maken aan de hand van de kleding die gedragen wordt en hoe de personen afgebeeld werden. Je kunt de uitvoering van de afdruk bestuderen. In de loop der tijd werden ze op steeds dikker karton geplakt. De beeldmerken van de fotografen achterop de foto’s werden steeds meer uitgewerkt.

Er bevindt zich één foto in het album die gemaakt is door het Photographisch Atelier K. Karsen & C. Hamburger in Amsterdam. Aangezien dit atelier maar heel kort bestaan heeft, is de foto goed te dateren en weten we dat hij vrij oud is.

Eerst laten wij Wilfred van Leeuwen aan het woord. Die schrijft in een artikel ‘De oudste fotoateliers van Amsterdam’:

“ In de jaren 1863-1864 kende Amsterdam een kleine explosie van nieuw gebouwde fotoateliers, zowel van amateur- als van beroepsfotografen. Opvallend is dat de meeste niet door de gebruikelijke bouwers, de timmerman-architecten, werden ontworpen, maar door bekwame architecten als G.B. Salm, I. Gosschalk en J.H. Leliman. Dit duidt erop dat opdrachtgevers voor deze innovatieve bouwopgave hoge eisen stelden en zorgvuldige studie verlangden. De lichtgevoeligheid van met zilververbindingen bewerkte koperplaten en fotopapier was nog te gering om het zonder overvloedig licht te kunnen stellen. Om nu zoveel en zo egaal mogelijk licht binnen te laten, moest er bij voorkeur met glas en ijzer geconstrueerd worden; daarvoor waren bekwame en geavanceerde ontwerpers nodig. Leliman ontwierp in april 1864 een ‘photographisch atelier’ met een donkere kamer in een tuin aan de Achtergracht bij de Amstel. Die was waarschijnlijk grotendeels van hout, met gietijzeren trekstangen en bovenlichten. Het atelier was opgezet door de kunstschilders Kaspar Karsen en Conrad Hamburger, beiden lid van Arti et Amicitiae, waarvan Leliman eveneens de architect was.”

 

Advertentie in het Algemeen Handelsblad van 29 augustus 1864

 

Dat smaakvolle en geheel naar de eisen van de tijd ingerichte fotoatelier zag er misschien zo uit:


Dit is een houtgravure door Florimond van Loo van het fotoatelier van Charles d’ Hoy in Gent. De afbeelding is te vinden in de ‘Eenvoudige handleiding tot de photographie op collodium’ van Désiré van Monckhoven, verschenen in 1863.

Over het atelier van de ‘photographist’ schrijft hij dat het “behoort enigszins in de hoogte in het bovendeel van het huis of op een plat geplaatst te wezen. Eene der zijden moet geheel dicht zijn.” De andere zijde – meestal op het noorden zoals een schildersatelier – is voorzien van glasruiten “die men bijzonder dik, en liever wit of blaauwachtig dan groen- of geelachtig moet nemen. Die ruiten, wanneer zij te dun zijn, breken te licht bij stormweder, door hagel of door eenige andere uitwendige oorzaak. Zijn zij groenachtig inzonderheid geelachtig, dan wordt de duur van ‘t poseeren daardoor aanmerkelijk verlengd.”

 

Terug naar Karsen en Hamburger. De beide heren hadden de vennootschap op 18 mei 1864 laten registreren bij notaris W. Klinkhamer (Ned. Staatscourant 22 mei 1864):

Maar op 9 januari 1866 was de vennootschap alweer ontbonden:

Advertentie in de Staatscourant van 21 januari 1866
Advertentie in de Staatscourant van 21 januari 1866

 

En daarmee is de foto van de onbekende dame dus te dateren op plus minus 1865.

 

 

Bronnen:

Nanny Schmit

Fotoboek Karssen (deel 1)

 

Fotoboek 01 [K5IIs-10126-230115]Bij het opruimen van het huis van nicht Inge kwamen oude fotoboeken tevoorschijn. Een ervan was een 19e eeuws cartes-de-visite album met plaats voor 112 portretten, 96 voor het formaat 9 x 6 cm en 16 voor het grotere zogenaamde kabinetformaat van 14 x 9,5 cm. De op karton geplakte afbeeldingen werden in een gleuf geschoven en waren dan te zien achter rechthoekige of ovalen uitsparingen. De bezitter van zo’n fotoalbum verzamelde niet alleen familiekiekjes, maar ook werden cartes-de-visite met vrienden en kennissen uitgewisseld en werden afdrukken van populaire personen, dominees en leden van het koningshuis gekocht om in het album te schuiven. Ook in dit album is dat het geval. Bij een aantal foto’s is later bijgeschreven wie er afgebeeld zijn zodat duidelijk werd dat we voor de herkomst van het boek moeten zoeken in de familie Karssen. Bovendien is een groot aantal foto’s gemaakt door (het fotoatelier van) K. Karsen te Amsterdam.

kasper karsen geboren 2 april 1810
doopinschrijving in de doopboeken van de Nieuwe Kerk in Amsterdam

Van deze K. Karsen is wel het één en ander bekend: Karsper is de oudste zoon van Aalt Karssen en Helena Westenberg. Hij is geboren in Amsterdam op 2 april 1810 en gedoopt op 8 april 1810 in de Nieuwe Kerk en als enige van de familie ingeschreven als Karsen in plaats van Karssen*. Hij is een broer van Jan Karssen, die de vader is van Kasper Karssen, de vader van Kasper Jan Karssen, de vader van Johanna Sophia Cornelia Karssen, de moeder van Evert. Hij is overleden op 24 juli 1896 in Biebrich am Rhein.

* Dezelfde fout bij de inschrijving in het doopregister uit 1810 treffen we aan in de namen van zijn vader Aalt Karssen en de getuige Kars Karssen, zijn grootvader. Een jaar later wordt de Burgerlijke stand volgens Frans model ingevoerd met de verplichting een vaste achternaam te kiezen. Dit brengt Karsper Karssen kennelijk in verlegenheid. De aangifte van zijn eerste drie kinderen, die alle worden ingeschreven met één s, ondertekent hij met twee s’en. Pas bij de aangifte van het vierde kind in 1843 besluit hij ook zijn eigen naam in overeenstemming te brengen met de inschrijving in het doopregister. Toch vinden we zijn naam, zowel daarvoor als daarna, op verschillende plaatsen in beide varianten terug.

Opgeleid als schilder van landschappen en stadsgezichten zette hij samen met Johan Coenraad Hamburger, die hij van de kunstenaarsvereniging Arti et Amicitiae kende, in 1864 een fotoatelier op in Amsterdam op het adres Achtergracht Z 183. Deze onderneming heeft maar ruim een jaar bestaan.
(Daarover later meer in deel 2)

Na dit avontuur opende hij een fotostudio op de Nieuwendijk H 4

Advertentie uit het Algemeen Handelsblad van 12 juni 1866

Zeventien van de foto’s in het fotoboek zijn in dit atelier gemaakt, achterop het stempel van het atelier met schilderspalet in rood of in zwart.

Karsen logo rood Karsen logo zwart

 

 

 

 

 

 

 

 

Van hemzelf is er ook een portret.

karsper karsenWe kunnen alleen maar gissen naar de reden waarom hij zich naast het schilderen met portretfotografie ging bezighouden. De fotografie was net in opkomst en rond 1860 begon vraag naar fotoportretten te groeien. De ontwikkelprocedés werden eenvoudiger, het afdrukken van foto’s daardoor goedkoper zodat meer mensen het zich konden permitteren zich te laten fotograferen. Karsper Karsen was in 1854 voor de derde keer getrouwd, in 1865 werd zijn laatste, vijftiende kind, geboren. Drie van de kinderen zijn jong gestorven, maar er bleven er dus nog genoeg over om te voeden en te kleden.

Overigens moesten de kinderen ook meehelpen in de studio. George Andries (1843-1912) en Kars (1852-1935) werden ook fotograaf, terwijl een andere zoon, Johann Eduard (1860-1941), een bekend schilder werd.

Uit het boek van A.M.Hammacher, Eduard Karsen en zijn vader Kaspar, komt de laatste (die dus eigenlijk Karsper heet en niet Kaspar of Kasparus, zoals Hammacher hem opvoert) naar voren als een brompot wiens humeur er ‘in de loop der jaren niet beter op werd, toen noch zijn schilderijen noch de fotografie genoeg opbrachten om het gezin uit de armoede te halen!’

Als je naar het persoonlijke leven van Karsper Karsen kijkt, is het niet zo verwonderlijk dat het een wat knorrige man was. Hij trouwde in april 1935 in Amsterdam voor de eerste keer met Maria Margaretha Roth, de zuster van kunstschilder George Andries Roth. Zij kregen vijf kinderen, George Albertus in 1836 (die in 1837 alweer overleed), Alida Geertruida in 1838, Helena Maria in 1840 en tenslotte, het gezin was inmiddels naar Haarlem verhuisd, George Andries in 1843 en Antonia Johanna in 1844. Karspers vrouw overleed in mei 1845 in het huis van haar broer in de Kerkstraat in Amsterdam, 37 jaar oud, en de kleine Antonia drie maanden na haar, ook in Amsterdam.

Familiebericht Algemeen Handelsblad 15 mei 1845

In juli 1846 was er een nieuwe vrouw. In Haarlem trouwde Karsen met Engelina de Koning, ze gingen in Amsterdam wonen. Zij kregen vier kinderen, Elsabé in 1847, Elisabeth in 1848, Kars in 1850, die zes maanden oud in 1851 overleed, waarop het volgende jongetje dat geboren werd ook Kars werd genoemd. Deze Kars vestigde zich later in Doesburg als portretfotograaf.
Maar ook Engelina de Koning overleed jong, in 1854, op 37 jarige leeftijd:

Familiebericht Algemeen Handelsblad 3 februari 1854

Toch moest er voor de kinderen gezorgd worden, dus Karsper trouwde in november 1854 in Amsterdam voor de derde maal, met Johanna Federica Klüter.

Johanna Frederica Klüter, Anna Karssen volgens het bijschrift in het fotoboek

Zij kregen samen nog zes kinderen: Johanna Frederika in 1856, Diederika Gijsberta in 1858, de tweeling Hendrik Theodorus en Johann Eduard in 1860, Henriette Magdalena in 1862 en Geertruida Benjamina in 1865.

Karsper was ten tijde van dit derde huwelijk net op 54 jarige leeftijd aan de fotografie begonnen. Maar toch bleef hij daarnaast ook schilderen, wat hij veel liever deed, maar wat te weinig opbracht om het gezin te onderhouden. Aangeland op de Nieuwendijk in Amsterdam (zie de advertentie uit het Algemeen Handelsblad van 12 juni 1866 hierboven) moest hij zich staande proberen te houden tussen de aldaar reeds gevestigde fotografen Carstensen, schuin tegenover hem, en verderop de gerenommeerde Greiner, van wie een groot aantal foto’s zijn opgenomen in het boek. Dat hem dit uiteindelijk niet lukte lag volgens Hammacher aan zijn karakter en gebrek aan handelsgeest. Hij citeert in dit verband zoon Henri (Hendrik Theodorus): ‘Toch had onze zaak jaren lang groote toeloop. Pa’s fotografieën werden als artistiek zeer geprezen. Maar de kunst met menschen om te gaan is ook veel waard en die verstond hij niet’.

 

Bronnen:

Nanny Schmit